1973

The Dark Side of the Moon: modern hayatın ses tasarımı

Pink Floyd zaman, para, ölüm ve ruhsal baskı temalarını kesintisiz albüm akışında birleştirdi. Alan Parsons’ın mühendisliği, bant döngüleri, EMS synthesizer, saat ve kasa sesleri parçaları kavramsal ağ içinde tuttu. Albüm yalnız progressive rock başarısı değil, yüksek kaliteli ev dinleme sistemi ve uzun ömürlü katalog ekonomisinin de sembolüdür.

Stevie Wonder’ın klasik dönemi

Innervisions, “Living for the City”de kurumsal ırkçılığı küçük bir ses dramasına, “Higher Ground”da ruhani yeniden doğuşu clavinet groove’una çevirdi. Wonder’ın çalgı, yapım ve söz üzerindeki kontrolü Motown içindeki sanatçı bağımsızlığının ulaştığı noktayı gösterdi. Marvin Gaye Let’s Get It On ile arzu, ruh ve bedeni aynı yoğunlukta ele aldı.

Bronx’ta yeni bir kültür

11 Ağustos 1973’te DJ Kool Herc’in 1520 Sedgwick Avenue’daki partiyle ilişkilendirilen break tekniği, plağın en ritmik bölümünü iki kopya arasında uzatarak dansçıya alan açtı. Hip-hop bir anda plak endüstrisi türü olarak doğmadı; DJ, MC, break dansı ve graffiti çevresinde yıllar içinde gelişti. Bu tarih, kültürün topluluk temelli başlangıcını simgeler.

Reggae albüm pazarına giriyor

Bob Marley & The Wailers Catch a Fire ve Burnin’ albümleriyle Island Records üzerinden rock dinleyicisine ulaştı. Prodüksiyona eklenen gitar ve klavye katmanları tartışmalı bir uyarlama olsa da “Concrete Jungle” ve “Get Up, Stand Up” Jamaika’daki siyasal ve ruhani bağlamı korudu. Reggae artık uluslararası albüm basınının kalıcı konusu hâline geliyordu.

Büyük rock albümleri ve sahne anlatısı

Led Zeppelin Houses of the Holy ile funk ve reggae etkilerine açıldı. The Who Quadrophenia’da mod geçmişini genç kimlik krizi olarak yeniden düşündü. Elton John Goodbye Yellow Brick Road ile çift albüm ölçeğinde pop, glam ve balladı bir araya getirdi. Queen ilk albümünü yayımlarken New York Dolls şehirli glam-punk’ın ham yüzünü gösterdi.

Petrol krizi, kent ve endüstri

1973 petrol krizi plak üretimi, turne maliyetleri ve gündelik yaşam üzerinde baskı yarattı. Aynı dönemde büyük şirketler albüm rock’ına yatırım yaparken küçük kulüpler yeni yerel ağlar oluşturuyordu. Disco’nun yeraltı kulüp kültürü, salsa’nın New York’taki Fania çevresi ve Afrobeat’in Lagos’taki politik sahnesi; küresel kent müziğinin yeni merkezlerini kurdu.

Albüm, single ve radyo birlikte nasıl çalıştı?

1973 yılında albüm, sanatçı kimliğinin büyük anlatı alanıydı; single ise bu anlatının radyo, jukebox, televizyon ve kulüp üzerinden hızla dolaşan yüzüydü. Pink Floyd, Stevie Wonder, Marvin Gaye, Elton John gibi birbirinden farklı isimlerin aynı yıl içinde öne çıkması, tek bir “yılın sesi” fikrinin yanıltıcı olduğunu gösterir. Büyük plak şirketleri albüm odaklı rock’a yatırım yaparken soul, country, reggae ve dans müziği single pazarında güçlü kalıyor; bazı kayıtlar ise iki alanı birden yönetiyordu.

Liste sıralamaları dönemin görünürlüğünü anlamak için değerlidir; fakat küçük kulüplerde, yerel radyolarda veya göçmen topluluklarında gelişen her yenilik hemen listeye yansımaz. Bu yüzden Oldies Radyo kronolojisi yalnız bir numaraları sıralamaz. Bir kaydın yeni bir stüdyo tekniği kurması, bağımsız üretim modelini güçlendirmesi, daha sonra büyüyecek bir sahnenin ilk işaretini vermesi veya dinleyici kimliğini değiştirmesi de aynı ölçüde önemlidir.

ABD, Britanya, Avrupa ve dünya arasında dolaşan sesler

ABD’de FM radyo, arena turneleri, soul ve singer-songwriter albümleri büyürken Britanya’da hard rock, progressive, glam, punk ve art rock birbirini izleyen düz bir sıra hâlinde değil, üst üste gelişti. Avrupa kıtasında Eurovision ve yerel dilde pop sürerken Almanya ve Fransa merkezli elektronik üretim yeni bir modernlik kurdu. Jamaika’daki reggae ve dub, Lagos’taki Afrobeat, Latin diasporasındaki salsa ile Brezilya’nın MPB geleneği on yılı Anglo-Amerikan merkezden çok daha geniş yaptı.

1973 seçkisindeki New York Dolls, Gladys Knight & The Pips, Paul McCartney & Wings, Herbie Hancock gibi kayıtlar bu dolaşımın farklı yönlerini duymak için birlikte düşünülmelidir. Bir ritim kalıbı kıtalar arasında taşınırken aynı kalmaz; yerel stüdyo, dil, dans kültürü ve siyasal deneyim içinde yeniden biçimlenir. Bu nedenle “etki” yalnız bir merkezden çevreye doğru gitmez. 1970’lerin popüler müziği, Kingston basının Londra punk’ına, Düsseldorf elektroniğinin New York hip-hop’una veya Philadelphia orkestrasyonunun Avrupa disco’suna ulaşabildiği çok yönlü bir ağdır.

Stüdyo, konser ve dinleme teknolojisi

Çok kanallı kayıt, analog synthesizer, efekt pedalı, daha güçlü konser sistemleri ve giderek ayrıntılanan miks teknikleri müziğin yalnız nasıl kaydedildiğini değil, nasıl bestelendiğini de değiştirdi. Bazı gruplar sahnede birlikte çalma hissini korurken bazı yapımcılar parçayı bant montajı ve overdub ile stüdyoda yeniden kurdu. Aynı on yılda büyük arena gösterisi, küçük punk kulübü, disco DJ kabini ve evde kulaklıkla albüm dinleme birbirinden farklı müzik deneyimleri yarattı.

Teknoloji kendiliğinden ilerleme anlamına gelmez. Pahalı stüdyo büyük şirketlerin gücünü artırabilirken daha ucuz kayıt yolları bağımsız sahneleri canlandırdı. 12 inç single DJ’e daha uzun ve güçlü bas sağlayarak dans pistini yaratıcı bir merkez yaptı; dub miksleri var olan kaydı yeni esere dönüştürdü. On yılın sonunda taşınabilir kasetçalar ve kişisel dinleme fikri, 1980’lerde müziğin gündelik hayattaki yerini yeniden değiştirecek eşiğe ulaştı.

1973 neden yalnız nostalji değildir?

Bu yılın kalıcı kayıtlarını yalnız tanıdık nakaratlar veya dönem kıyafetleri üzerinden hatırlamak, müziğin ortaya çıktığı ekonomik ve toplumsal koşulları siler. Petrol krizi, işsizlik, kent dönüşümü, ırk ve cinsiyet eşitliği mücadeleleri, savaş sonrası hayal kırıklığı ve yeni göç ağları sanatçıların konu seçimini olduğu kadar konser mekânlarını ve dinleyici topluluklarını da etkiledi. Eğlence ile eleştiri birbirinin karşıtı değildi; çoğu zaman en dans edilebilir şarkı, kimlik ve özgürleşme için en güçlü ortak alanı kurdu.

1973 dosyasının amacı kesin bir “en iyi şarkılar” hükmü vermek değildir. Buradaki on iki kayıt, yılın türlerini, coğrafyalarını ve yaratıcı kırılmalarını birlikte duyurmak için seçildi. Ayrı sanatçı ve tür dosyalarına geçildiğinde aynı kayıtların başka bağlamları açılır: bir bas çizgisi hip-hop’a, bir synthesizer dizisi techno’ya, bir punk single’ı bağımsız plak kültürüne, bir soul albümü ise sanatçı kontrolü mücadelesine bağlanabilir.