Avrupa ve Dünya: Fransa’dan Brezilya’ya

Fransa: yé-yé yalnızca bir müzik tarzı değildi

1960’ların Kıta Avrupası’nda ilk büyük durak Fransa’dır. “Yé-yé” adı İngilizce şarkılardaki “yeah! yeah!” nidalarından türese de ortaya çıkan kültür basit bir Amerikan kopyası değildi. Daniel Filipacchi ve Frank Ténot’nun Salut les copains radyo programı, aynı adlı dergi, televizyon gösterileri ve 45’lik plak pazarı; genç dinleyiciyi ilk kez başlı başına bir kültürel ve ticari güç hâline getirdi.

Françoise Hardy’nin daha içe dönük, mesafeli şarkı yazarlığı; France Gall’in Serge Gainsbourg gibi bestecilerle kurduğu parlak ama zaman zaman ironik pop dünyası; Sylvie Vartan, Sheila ve Chantal Goya’nın ekran ve moda görünürlüğü aynı sahne içinde farklı kadın yıldız modelleri yarattı. Johnny Hallyday ve Eddy Mitchell ise rock ’n’ roll’un Fransızca karşılığını büyük salonlara ve televizyona taşıdı.

Bu yıldızların saç, kıyafet ve fotoğraf dili de şarkıları kadar etkiliydi. Paris modası, gençlik dergileri ve plak kapakları müziği görünür bir yaşam tarzına dönüştürdü. Fransa böylece İngiltere’den farklı, yerel dili ve görsel kültürü güçlü bir gençlik popu kurdu.

Fransa: chanson geleneği değişerek devam etti

Gençlik popunun yükselişi chanson geleneğini ortadan kaldırmadı. Charles Aznavour gündelik duyguları dramatik yorumla uluslararasılaştırırken Jacques Brel, Paris merkezli Fransızca repertuvarın en güçlü anlatıcılarından biri oldu. Juliette Gréco’nun edebiyat ve cabaret bağı, Barbara’nın kişisel şarkı yazarlığı ve Georges Brassens’ın söze dayalı yalınlığı yetişkin dinleyici için güçlü bir alternatif sundu.

Serge Gainsbourg iki alan arasında hareket edebilen kilit isimdi: jazz ve chanson geçmişini genç pop, stüdyo düzenlemesi, provokasyon ve ince alayla birleştirdi. Françoise Hardy’nin kendi bestelerini söylemesi de kadın pop yıldızının yalnız yorumcu değil, yaratıcı özne olabileceğini gösterdi.

Fransız sahnesinin önemi tam burada yatar: yé-yé’nin hızlı gençlik tüketimi ile chanson’un yazar merkezli prestiji aynı on yılda yan yana yaşadı ve birbirini dönüştürdü.

İtalya: Sanremo, büyük sesler ve cantautori

İtalya’da Sanremo Festivali yalnızca yıllık bir yarışma değildi; şarkıyı besteci, yorumcu, orkestra, yayıncılık ve plak satışıyla tek merkezde buluşturan ulusal bir kurumdu. Domenico Modugno’nun önceki on yılda açtığı uluslararası kapı, 1960’larda Mina, Ornella Vanoni, Milva, Rita Pavone ve Gigliola Cinquetti gibi birbirinden farklı kadın yorumcularla genişledi.

Mina’nın ritim duygusu ve modern televizyon kişiliği, Adriano Celentano’nun rock ’n’ roll’dan gelen bedensel sahne dili ve Rita Pavone’nin gençlik enerjisi İtalyan popunu geleneksel baladdan ibaret olmaktan çıkardı. RAI’nin çeşitlilik programları ve yaz şarkı yarışmaları, müziği ev içindeki televizyon deneyiminin merkezine yerleştirdi.

Aynı dönemde Gino Paoli, Luigi Tenco, Fabrizio De André ve Lucio Dalla gibi cantautori, şarkı yazarını popüler müziğin edebî ve kişisel sesi olarak öne çıkardı. 1967 Sanremo sırasında Luigi Tenco’nun ölümü, festival kültürünün ticari baskılarıyla sanatçı hassasiyeti arasındaki gerilimin karanlık simgesi oldu.

Eurovision: Avrupa’nın ortak televizyon haritası

Eurovision Şarkı Yarışması 1960’larda Avrupa yayıncılığının ortak vitrini olarak hızla büyüdü. Canlı bağlantılar, ulusal orkestralar, farklı diller ve aynı anda milyonlara ulaşan televizyon yayını; henüz ortak bir Avrupa müzik pazarı yokken şarkılara sınır ötesi görünürlük sağladı.

Jacqueline Boyer’nin “Tom Pillibi”si, Gigliola Cinquetti’nin “Non ho l’età”sı, France Gall’in Lüksemburg adına söylediği “Poupée de cire, poupée de son”, Udo Jürgens’in “Merci, Chérie”si ve Sandie Shaw’un “Puppet on a String”i yarışmanın farklı pop anlayışlarını yan yana getirdi. 1969’da dört ülkenin aynı puanla birinci olması ise kuralların henüz gelişmekte olduğunu gösterdi.

Eurovision her zaman dönemin en yenilikçi müziğini seçmedi; fakat televizyon, dil, ulusal temsil ve plak endüstrisini aynı sahnede buluşturması bakımından benzersizdi. Yarışmayı tek bir sanatçı hikâyesine indirgemek yerine, Avrupa popunun birbirini görmesini sağlayan bir yayın ağı olarak okumak daha açıklayıcıdır.

İspanya, Almanya ve kıtanın diğer merkezleri

İspanya’da Raphael, Joan Manuel Serrat ve Los Brincos gibi isimler; yerel şarkı geleneği, beat müziği, dil politikası ve Franco döneminin sansürü arasında farklı yollar izledi. Batı Almanya’da schlager pazarı, televizyon eğlencesi ve çok dilli kayıtlar güçlü bir endüstri oluşturdu; Udo Jürgens gibi sanatçılar Almanca repertuvarı kıta çapına taşıdı.

Yunanistan’da Mikis Theodorakis’in film müzikleri ve politik kimliği, Hollanda’da beat grupları, Belçika’da chanson geleneği, Yugoslavya ve Doğu Avrupa’daki festival ağları kıtanın tek bir “Avrupa sound”una indirgenemeyeceğini gösterir. Şarkılar aynı melodiyle farklı dillerde yeniden kaydediliyor, sanatçılar yerel pazarlar için Fransızca, Almanca, İtalyanca ve İspanyolca versiyonlar hazırlıyordu.

Brezilya: bossa nova’dan Tropicália’ya

Bossa nova, samba ritmini daha sakin gitar vuruşu, yakın mikrofon vokali ve modern jazz armonileriyle yeniden kurdu. João Gilberto, Antônio Carlos Jobim, Vinicius de Moraes ve Nara Leão çevresinde şekillenen dil, Rio’nun kentli modernliğini taşıdı. “The Girl from Ipanema” gibi kayıtlar uluslararası başarı kazanırken bossa nova dünya jazz ve pop repertuvarına girdi.

On yılın ikinci yarısında MPB ve Tropicália daha çatışmalı bir alan açtı. Caetano Veloso, Gilberto Gil, Gal Costa, Os Mutantes ve Tom Zé; Brezilya geleneklerini elektrikli gitar, avant-garde düzenleme, televizyon festivalleri ve uluslararası popla çarpıştırdı. Askerî diktatörlük koşullarında bu estetik deney aynı zamanda kültürel ve politik bir meydan okumaydı.

Jamaika: ska, rocksteady ve reggae’nin doğuşu

Jamaika’nın sound system kültürü, Amerikan R&B plaklarını yerel ritim ve prodüksiyon anlayışıyla buluşturdu. Ska’nın hızlı, ters vuruşlu gitar ve üflemeli düzeni bağımsızlık yıllarının enerjisini taşıdı. The Skatalites, Prince Buster, Desmond Dekker ve Toots and the Maytals bu dönüşümün başlıca isimleri arasındaydı.

1960’ların ortasında tempo yavaşlayarak rocksteady’ye, on yılın sonunda ise erken reggae’ye dönüştü. Bas çizgisi daha merkezî hâle gelirken vokal grupları, Rastafari düşüncesi ve gündelik toplumsal anlatılar yeni bir ağırlık kazandı. UNESCO’nun Jamaika reggae dosyası da ska’nın rocksteady ve reggae’ye dönüşen tarihsel sürekliliğini açık biçimde vurgular.

Merkez ve çevre değil, karşılıklı dolaşım

Bu dünya rotasını “ABD ve Britanya’da üretilen müziğin başka ülkelere yayılması” şeklinde okumak yetersizdir. Bossa nova Amerikan jazzını değiştirdi; Jamaika ritimleri Britanya’daki mod, ska ve daha sonraki punk çevrelerini etkiledi; Avrupa festivalleri yeni yıldız sistemleri yarattı. Şarkılar diller arasında çevrildi, yerel ritimler stüdyo teknikleriyle yeniden kuruldu.

1960’ların küresel önemi, tek bir merkezden yönetilmeyen bu karşılıklı dolaşımdadır. Popüler müzik artık aynı şarkının farklı ülkelerde farklı anlamlar kazanabildiği, televizyonun ve 45’lik plağın sınırları hızla aşabildiği ortak ama çoğul bir kültür alanına dönüşmüştü.